شبکههای اجتماعی شیوه ارتباط برقرار کردن، تعامل، و مصرف اطلاعات را بهطور اساسی دگرگون کردهاند. این فضاها میتوانند حس اجتماع ایجاد کنند، صداها را تقویت نمایند و حمایت فراهم آورند. اما در عین حال خطراتی نیز این تاثیر شبکههای اجتماعی بر سلامت روان به همراه دارد. با ادامه پژوهشها درباره این رابطه پیچیده، روشن است که درک و کاهش اثرات منفی شبکههای اجتماعی به یک اولویت روبهرشد در سلامت عمومی تبدیل شده است.
شمشیری دولبه
مزایای بالقوه:
- ارتباط اجتماعی: برای بسیاری از افراد، بهویژه کسانی که ممکن است احساس انزوا کنند، شبکههای اجتماعی میتوانند حس تعلق ایجاد کرده و فرصتی برای تعامل با جوامع همفکر فراهم آورند.
- آگاهی درباره سلامت روان: پلتفرمهای اجتماعی میتوانند دسترسی به اطلاعات را افزایش دهند و با برجسته کردن گفتوگوها درباره سلامت روان، به کاهش انگ (استیگما) کمک کنند.
خطرات و نگرانیها:
- اضطراب و افسردگی: مطالعات متعدد، استفادهی زیاد از شبکههای اجتماعی را با افزایش علائم اضطراب و افسردگی مرتبط دانستهاند، بهویژه در میان نوجوانان و جوانان.
- مقایسه اجتماعی منفی: مواجههی مداوم با نمایشهای گزینششده و ایدهآلسازیشده از زندگی دیگران میتواند عزتنفس و احساس بهزیستی را تضعیف کند.
- قلدری اینترنتی و آزار آنلاین: سوءاستفادهی آنلاین همچنان یک تهدید جدی است و میتواند پیامدهای عاطفی ماندگاری داشته باشد.
- اختلال در خواب: استفادهی بیشازحد در ساعات شب میتواند خواب را مختل کند؛ خوابی که برای سلامت روان حیاتی است.
شبکههای اجتماعی میتوانند راهی عالی برای در ارتباط ماندن باشند، اما مهم است به این توجه کنید که چه احساسی در شما ایجاد میکنند. اگر متوجه شدید که روی خلقوخو یا خواب شما تأثیر میگذارند، استراحت کنید، سلامت روان شما در اولویت است.
گروههای آسیبپذیر
اگرچه افراد در همه سنین از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند، جوانان که مغز و سازوکارهای مقابلهای آنها هنوز در حال رشد است، بهنظر میرسد بهویژه در برابر اثرات مضر آن آسیبپذیر باشند. با این حال، بزرگسالان نیز در معرض خطر ایجاد الگوهای ناسالم استفاده از شبکههای اجتماعی هستند که میتواند بر خلقوخو و روابط آنها تأثیر منفی بگذارد.
پژوهشهای در حال انجام
درک اینکه شبکههای اجتماعی چگونه، چرا و برای چه کسانی بر سلامت روان اثر میگذارند، همچنان حوزهای فعال از پژوهش علمی است. پژوهشگران در حال بررسی موارد زیر هستند:
- اینکه الگوهای خاص استفاده (مرور منفعلانه در مقابل مشارکت فعال) چگونه بر خلقوخو و بهزیستی اثر میگذارند.
- چه عواملی ممکن است برخی افراد را نسبت به دیگران آسیبپذیرتر کند.
- اینکه طراحی شبکههای اجتماعی و الگوریتمها چگونه بر تجربه کاربر و پیامدهای سلامت روان تأثیر میگذارند.
- راهبردهایی برای ترویج رفتارهای دیجیتال سالمتر.
بهعنوان سازمانی که پژوهشهای سلامت روان را تأمین مالی میکند، ما متعهد هستیم دانش در این حوزه را گسترش دهیم و از مداخلات مبتنی بر شواهد که به ارتقای بهزیستی روانی در دنیای دیجیتال کمک میکنند، حمایت کنیم.
شبکههای اجتماعی چگونه بر سلامت روان تأثیر میگذارند؟
در کمتر از یک نسل، شبکههای اجتماعی متولد شدند و به یکی از ارکان زندگی مدرن تبدیل گشتند. امروزه، کاربر معمولی شبکههای اجتماعی روزانه ۲ ساعت و ۲۳ دقیقه را صرف مرور پلتفرمهای اجتماعی میکند. همچنین طبق یک نظرسنجی سال ۲۰۲۳ از مرکز پژوهشی Pew Research Center، یک نفر از هر ۵ نوجوان گزارش داده است که تقریباً بهطور مداوم در یوتیوب یا تیکتاک حضور دارد.
با وجود محبوبیت بسیار بالای شبکههای اجتماعی، بسیاری از متخصصان سلامت روان نسبت به آن هشدار میدهند. طبق گزارش سازمان غیرانتفاعی جهانی HelpGuide.org، مطالعات متعددی ارتباط قوی میان استفاده سنگین از شبکههای اجتماعی و افزایش خطر افسردگی، اضطراب، تنهایی، خودآسیبرسانی و حتی افکار خودکشی یافتهاند.
آیا شبکههای اجتماعی برای سلامت روان مضر هستند؟
در سال ۲۰۲۳، جراح کل ایالات متحده، دکتر ویوک مورتی، بیانیه هشداری صادر کرد که به “نگرانیهای روبهرشد درباره اثرات شبکههای اجتماعی بر سلامت روان نوجوانان” اشاره داشت. این هشدار به تعدادی از یافتههای پژوهشی اشاره میکند که استفاده از شبکههای اجتماعی را با نگرانیهای سلامت روان مرتبط میدانند.
برای مثال، در این بیانیه آمده است که نوجوانان آمریکایی ۱۲ تا ۱۵ سالهای که بیش از سه ساعت در روز از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند، با دو برابر خطر تجربه پیامدهای ضعیف سلامت روان، از جمله علائم افسردگی و اضطراب، مواجه هستند.
استفاده از شبکههای اجتماعی همچنین میتواند به FOMO (ترس از عقب ماندن یا جا ماندن) منجر شود. دیدن لحظات برجسته زندگی دیگران میتواند مقایسه را آسان کند و احساس ناکافی بودن را تشدید نماید. پژوهشگران FOMO ناشی از شبکههای اجتماعی را با کمبود خواب و احساسات اضطراب و افسردگی مرتبط دانستهاند.
تجربیات داخل شبکههای اجتماعی هم میتوانند متفاوت باشند، بسته به نژاد، سن، جنسیت و گرایش جنسی کاربر. برای مثال، طبق گزارش هشدار جراح کل:
- تقریباً ۶۰٪ از دختران نوجوان گزارش کردهاند که به دلیل یک تعامل با فردی غریبه در شبکههای اجتماعی احساس ناراحتی کردهاند.
- در میان نوجوانان استفادهکننده از شبکههای اجتماعی، ۶۴٪ گفتهاند که حداقل گاهی اوقات در معرض محتوای مبتنی بر نفرت قرار گرفتهاند، و ۱ نفر از هر ۳ دختر نوجوان رنگینپوست گزارش داده است که با محتوای نژادپرستانه آنلاین مواجه شده است.
- در میان دختران نوجوان ۱۳ تا ۱۷ ساله، ۴۶٪ گزارش کردهاند که شبکههای اجتماعی باعث شده احساس بدتری نسبت به بدن خود داشته باشند.
- استفاده از فیسبوک با افسردگی در افراد زیر ۳۵ سال مرتبط بوده است. در گروه سنی بالای ۳۵ سال، استفاده از تیکتاک یا اسنپچت (اما نه فیسبوک) با علائم افسردگی مرتبط بوده است، طبق یک مطالعه چندرشتهای در سال ۲۰۲۲ درباره استفاده از شبکههای اجتماعی و افسردگی بزرگسالان.
۱۰ پیامد منفی شبکههای اجتماعی
شبکههای اجتماعی چگونه میتوانند بهطور منفی بر سلامت روان کاربر تأثیر بگذارند؟ برخی از پیامدهایی که پژوهشگران با این پلتفرمها مرتبط میدانند عبارتاند از:
- تشدید اضطراب و افسردگی؛
- اعتیاد به فناوری؛
- تجربه قلدری اینترنتی؛
- عادیسازی رفتارهای پرخطر؛
- بدتر شدن تصویر بدنی؛
- کاهش بهرهوری؛
- مواجهه با محتوای نامناسب، از جمله محتوای جنسی و مبتنی بر نفرت؛
- اختلال یا کاهش سطح خواب؛
- کاهش فعالیت بدنی؛
- انزوای اجتماعی.
یاد بگیرید چگونه بهصورت ایمن و مسئولانه از اینترنت استفاده کنید.
اثرات مثبت شبکههای اجتماعی بر سلامت روان
شبکههای اجتماعی کاملاً بد نیستند. بسیاری از افراد از شبکههای اجتماعی به دلیل مزایای آنها استفاده میکنند. برای ارتباط با دوستان، یادگیری چیزهای جدید، تسهیل حس تعلق و موارد دیگر. همانطور که انجمن روانشناسی آمریکا بیان میکند، شبکههای اجتماعی ابزاری ارتباطی هستند که هم جذابیت دارند و هم آسیب میزنند.
برخی از مزایای مرتبط با سلامت روان شبکههای اجتماعی، طبق شناسایی HelpGuide.org، عبارتاند از:
- تسهیل بیان خلاقانه؛
- در تماس ماندن با دوستان و خانوادهای که دور زندگی میکنند؛
- شبکهسازی با افراد و گروههای همفکر؛
- پیوستن و مشارکت در اهداف ارزشمند؛
- دریافت یا ارائه حمایت عاطفی در زمانهای چالشبرانگیز؛
- دسترسی به منابع و خدمات حمایتی آنلاین؛
- آشنایی با موضوعات، محصولات و روندهای جدید.
سلامت روان در عصر شبکههای اجتماعی
افراد میتوانند استفادهای مسئولانه و ایمن از شبکههای اجتماعی داشته باشند و همزمان از سلامت روان و بهزیستی خود محافظت کنند. برخی گامهای هوشمندانه که میتوان در نظر گرفت عبارتاند از:
- کاهش زمان صفحهنمایش: طبق یک مطالعه در سال ۲۰۱۸ توسط دانشگاه پنسیلوانیا، کاهش استفاده از شبکههای اجتماعی به ۳۰ دقیقه در روز باعث کاهش قابلتوجه اضطراب، افسردگی، تنهایی، مشکلات خواب و FOMO در جوانان شد.
- ایجاد ارتباطات حضوری: زمانی را برای ارتباط مستقیم با خانواده و دوستان اختصاص دهید، برای یک هدف خیرخواهانه داوطلب شوید یا به گروهی از افراد همفکر بپیوندید که بهطور منظم ملاقات میکنند.
- نظارت و محدود کردن استفاده کودکان از شبکههای اجتماعی: برنامههای کنترل والدین میتوانند به محدود کردن استفاده از تلفن و حفاظت از حریم خصوصی کودک کمک کنند. والدین همچنین میتوانند وقفههای برنامهریزیشده از شبکههای اجتماعی ایجاد کنند تا به کودکان کمک شود هم ارتباط را قطع کنند و هم عادتهای سالمتری در استفاده از فناوری توسعه دهند.
- به خاطر داشتن اینکه شبکههای اجتماعی زندگی واقعی نیستند: مفید است که تشخیص دهیم (و به کاربران جوانتر یادآوری کنیم) افراد میتوانند بهراحتی پستها و اطلاعاتی را که به اشتراک میگذارند دستکاری، زیباتر یا گزینش کنند.
- درک رابطه میان شبکههای اجتماعی و خواب: والدین کاربران جوان شبکههای اجتماعی باید در نظر بگیرند که یک ساعت بدون فناوری قبل از خواب ایجاد کنند تا از عادات خواب سالم حمایت شود. بزرگسالان نیز بهتر است دستگاههای خود را شبها در اتاقی دیگر برای شارژ قرار دهند.
جمعبندی
شبکههای اجتماعی بخشی جداییناپذیر از زندگی مدرن شدهاند و میتوانند هم فرصتهایی ارزشمند برای ارتباط، یادگیری و حمایت اجتماعی فراهم کنند و هم در صورت استفادهی افراطی یا ناآگاهانه، سلامت روان را بهطور جدی تحت تأثیر قرار دهند. پژوهشها نشان میدهند که استفادهی بیرویه از این فضاها با افزایش اضطراب، افسردگی، اختلال خواب، مقایسهی اجتماعی منفی، FOMO و احساس تنهایی مرتبط است؛ بهویژه در نوجوانان و جوانان که سازوکارهای روانی آنها هنوز در حال شکلگیری است.
در عین حال، شبکههای اجتماعی ذاتاً مضر نیستند. کیفیت استفاده، مدتزمان حضور، نوع تعامل (فعال یا منفعل) و توانایی کاربر در حفظ مرزهای سالم، نقش تعیینکنندهای در پیامدهای روانی آن دارند. آگاهی، تنظیم زمان استفاده، تقویت روابط حضوری و آموزش سواد رسانهای میتواند به کاهش اثرات منفی و افزایش مزایای این فضاها کمک کند. در نهایت، سلامت روان باید همواره در اولویت باشد و هر جا که شبکههای اجتماعی باعث افت خلق، خواب یا کیفیت زندگی میشوند، بازنگری در شیوهی استفاده از آنها ضروری است.
