اعتیاد به مواد مخدر که با عنوان اختلال مصرف مواد نیز شناخته میشود، یک بیماری است که بر مغز و رفتار فرد تأثیر میگذارد و باعث ناتوانی در کنترل مصرف یک ماده یا داروی قانونی یا غیرقانونی میشود. موادی مانند الکل، ماریجوانا و نیکوتین نیز بهعنوان مواد مخدر در نظر گرفته میشوند. زمانی که فرد دچار اعتیاد میشود، ممکن است علیرغم آسیبی که ماده ایجاد میکند، به مصرف آن ادامه دهد.
اعتیاد به مواد مخدر میتواند با مصرف آزمایشی یک ماده تفریحی در موقعیتهای اجتماعی آغاز شود و برای برخی افراد، مصرف ماده بهتدریج بیشتر و مکررتر شود. برای افراد دیگر، بهویژه در مورد اوپیوئیدها، اعتیاد زمانی آغاز میشود که داروهای تجویزی را مصرف میکنند یا این داروها را از افرادی که نسخه دارند دریافت میکنند.
خطر اعتیاد و سرعت وابسته شدن به ماده بسته به نوع ماده متفاوت است. برخی مواد، مانند مسکنهای اوپیوئیدی، خطر بالاتری دارند و سریعتر از سایر مواد باعث اعتیاد میشوند.
با گذشت زمان، ممکن است برای رسیدن به حالت سرخوشی (high) به دوزهای بالاتری از ماده نیاز داشته باشید. بهزودی ممکن است فقط برای احساس خوب داشتن به مصرف ماده نیاز پیدا کنید. با افزایش مصرف ماده، ممکن است متوجه شوید که کنار گذاشتن آن بهطور فزایندهای دشوار میشود. تلاش برای قطع مصرف میتواند باعث ولع شدید و احساس ناخوشی جسمی شود. به این علائم، علائم ترک گفته میشود.
کمک گرفتن از ارائهدهنده خدمات سلامت، خانواده، دوستان، گروههای حمایتی یا یک برنامه درمانی سازمانیافته میتواند به شما کمک کند بر اعتیاد به مواد غلبه کنید و پاک بمانید.
علائم اعتیاد
علائم یا رفتارهای مرتبط با اعتیاد به مواد مخدر شامل موارد زیر است (و محدود به اینها نیست):
- احساس اینکه باید بهطور منظم ماده را مصرف کنید — روزانه یا حتی چند بار در روز
- داشتن میلها و اصرار شدید برای مصرف ماده که سایر افکار را کنار میزند
- با گذشت زمان، نیاز به مقدار بیشتری از ماده برای رسیدن به همان اثر قبلی
- مصرف مقادیر بیشتر یا برای مدت طولانیتر از آنچه قصد داشتید
- اطمینان از اینکه همیشه ذخیرهای از ماده در اختیار دارید
- خرج کردن پول برای ماده، حتی زمانی که توان مالی آن را ندارید
- انجام ندادن تعهدات و مسئولیتهای شغلی یا کاری، یا کاهش فعالیتهای اجتماعی یا تفریحی به دلیل مصرف ماده
- ادامه مصرف ماده با وجود اینکه میدانید باعث مشکلات در زندگیتان یا آسیب جسمی یا روانی میشود
- انجام کارهایی برای بهدست آوردن ماده که معمولاً انجام نمیدادید، مانند دزدی
- رانندگی یا انجام فعالیتهای پرخطر دیگر در حالی که تحت تأثیر ماده هستید
- صرف زمان قابلتوجه برای تهیه ماده، مصرف آن یا رهایی از اثرات آن
- شکست در تلاشها برای قطع مصرف ماده
- تجربه علائم ترک هنگام تلاش برای قطع مصرف ماده
تشخیص مصرف مواد در اعضای خانواده
گاهی تشخیص تفاوت بین نوسانات طبیعی خلقوخو یا اضطراب دوران نوجوانی با نشانههای مصرف مواد دشوار است. نشانههای احتمالی مصرف مواد در نوجوان یا سایر اعضای خانواده میتواند شامل موارد زیر باشد:
- مشکلات در مدرسه یا محل کار — غیبت مکرر از مدرسه یا کار، بیعلاقگی ناگهانی به فعالیتهای درسی یا شغلی، یا افت نمرات یا عملکرد کاری
- مشکلات سلامت جسمی — کمبود انرژی و انگیزه، کاهش یا افزایش وزن، یا قرمزی چشمها
- بیتوجهی به ظاهر — عدم علاقه به لباس، نظافت شخصی یا ظاهر
- تغییرات رفتاری — تلاش شدید برای جلوگیری از ورود اعضای خانواده به اتاق نوجوان، پنهانکاری درباره بیرون رفتن با دوستان؛ یا تغییرات شدید در رفتار و روابط با خانواده و دوستان
- مشکلات مالی — درخواست ناگهانی پول بدون توضیح منطقی؛ یا کشف اینکه پولی گم شده، دزدیده شده یا وسایلی از خانه ناپدید شدهاند که ممکن است برای تأمین هزینه مصرف مواد فروخته شده باشند
تشخیص نشانههای مصرف مواد یا مسمومیت
علائم و نشانههای مصرف مواد یا مسمومیت بسته به نوع ماده متفاوت است. در ادامه چند نمونه آورده شده است.
ماریجوانا، حشیش و سایر مواد حاوی کانابیس
افراد کانابیس یا شاهدانه (در فرهنگ عامه با نامهای ماریجوانا، گراس، علف یا گل نیز شناخته میشود) را از طریق کشیدن، خوردن یا استنشاق بخار آن مصرف میکنند. کانابیس اغلب پیشدرآمد یا همراه با سایر مواد مانند الکل یا مواد غیرقانونی استفاده میشود و معمولاً اولین مادهای است که امتحان میشود.
نشانهها و علائم مصرف اخیر میتواند شامل موارد زیر باشد:
- احساس سرخوشی یا بالا بودن
- افزایش درک بینایی، شنوایی و چشایی
- افزایش فشار خون و ضربان قلب
- قرمزی چشمها
- خشکی دهان
- کاهش هماهنگی حرکتی
- مشکل در تمرکز یا به خاطر سپردن
- کند شدن زمان واکنش
- اضطراب یا افکار پارانوئید
- بوی کانابیس روی لباسها یا زرد شدن نوک انگشتان
- ولع شدید برای خوردن برخی غذاها در زمانهای غیرمعمول
مصرف طولانیمدت اغلب با موارد زیر همراه است:
- کاهش تیزبینی ذهنی
- عملکرد ضعیف در مدرسه یا محل کار
- سرفه مداوم و عفونتهای مکرر ریه
کانابینوئید K2، اسپایس و نمکهای حمام
دو گروه از مواد مصنوعی — کانابینوئیدهای مصنوعی و کاتینونهای جایگزین یا مصنوعی — در بیشتر ایالتها غیرقانونی هستند. اثرات این مواد میتواند خطرناک و غیرقابل پیشبینی باشد، زیرا کنترل کیفی وجود ندارد و برخی ترکیبات ممکن است ناشناخته باشند.
کانابینوئیدهای مصنوعی (ماری جوانای مصنوعی) که با نامهای K2 یا Spice نیز شناخته میشوند، روی گیاهان خشک اسپری شده و سپس کشیده میشوند، اما میتوان آنها را بهصورت دمنوش گیاهی نیز تهیه کرد. شکل مایع آنها را میتوان در سیگارهای الکترونیکی بخار کرد. برخلاف ادعاهای تولیدکنندگان، این مواد ترکیبات شیمیایی هستند و «طبیعی» یا بیضرر نیستند. این مواد میتوانند حالتی مشابه ماریجوانا ایجاد کنند و بهعنوان جایگزینی محبوب اما خطرناک مورد استفاده قرار گیرند.
نشانهها و علائم مصرف اخیر شامل:
- احساس سرخوشی یا بالا بودن
- بالا رفتن خلقوخو
- تغییر در درک بینایی، شنوایی و چشایی
- اضطراب یا بیقراری شدید
- پارانویا
- توهم
- افزایش ضربان قلب و فشار خون یا حمله قلبی
- استفراغ
- گیجی
- رفتار خشونتآمیز
کاتینونهای جایگزین که به “نمکهای حمام” معروفاند، مواد تغییردهنده ذهن (روانفعال) هستند که شبیه آمفتامینهایی مانند اکستازی (MDMA) و کوکائیناند. بستهبندی آنها اغلب با برچسب محصولات دیگر عرضه میشود تا شناسایی نشوند.
با وجود نامشان، این مواد محصولات حمام مانند نمک اپسوم نیستند. کاتینونها میتوانند خورده شوند، از راه بینی مصرف شوند، استنشاق یا تزریق شوند و بسیار اعتیادآور هستند. این مواد میتوانند مسمومیت شدید ایجاد کنند که منجر به عوارض خطرناک یا حتی مرگ میشود.
علائم مصرف اخیر شامل:
- احساس بالا بودن
- افزایش اجتماعی بودن
- افزایش انرژی و بیقراری
- افزایش میل جنسی
- افزایش ضربان قلب و فشار خون
- مشکل در تفکر شفاف
- از دست دادن کنترل عضلات
- پارانویا
- حملات پانیک
- توهم
- هذیان
- رفتارهای روانپریشانه و خشونتآمیز
باربیتوراتها، بنزودیازپینها و خوابآورها
باربیتوراتها، بنزودیازپینها و خوابآورها داروهای تجویزی مهارکننده سیستم عصبی مرکزی هستند. این داروها اغلب برای ایجاد احساس آرامش یا خاموش کردن ذهن و فراموش کردن افکار یا احساسات استرسزا استفاده یا سوءمصرف میشوند.
- باربیتوراتها: مانند فنوباربیتال
- بنزودیازپینها: مانند دیازپام (والیوم)، آلپرازولام (زاناکس)، لورازپام (آتیوان)، کلونازپام (کلونوپین) و کلردیازپوکساید (لیبریوم)
- خوابآورها: مانند داروهای خوابآور تجویزی نظیر زولپیدم (آمبین) و زالپلون (سوناتا)
علائم مصرف اخیر شامل:
- خوابآلودگی
- لکنت یا کشدار شدن گفتار
- عدم هماهنگی حرکتی
- تحریکپذیری یا تغییرات خلقی
- مشکل در تمرکز یا تفکر شفاف
- مشکلات حافظه
- حرکات غیرارادی چشم
- کاهش مهار رفتاری
- کند شدن تنفس و کاهش فشار خون
- زمین خوردن یا حوادث
- سرگیجه
متآمفتامین، کوکائین و سایر محرکها
محرکها شامل آمفتامینها، متآمفتامین (مت)، کوکائین، متیلفنیدیت (ریتالین، کنسرتا و سایرین) و آمفتامین-دکستروآمفتامین (آدرال XR، مایدایس) هستند. این مواد اغلب برای رسیدن به حالت بالا (های)، افزایش انرژی، بهبود عملکرد در کار یا مدرسه، یا کاهش وزن و کنترل اشتها استفاده یا سوءمصرف میشوند.
علائم مصرف اخیر شامل:
- احساس شادی هیجانی و اعتمادبهنفس بیش از حد
- افزایش هوشیاری
- افزایش انرژی و بیقراری
- تغییرات رفتاری یا پرخاشگری
- گفتار سریع یا پرحرفی
- گشاد شدن مردمکها
- گیجی، هذیان و توهم
- تحریکپذیری، اضطراب یا پارانویا
- تغییرات ضربان قلب، فشار خون و دمای بدن
- تهوع یا استفراغ همراه با کاهش وزن
- قضاوت ضعیف
- گرفتگی بینی و آسیب به مخاط بینی (در صورت مصرف از راه بینی)
- زخمهای دهان، بیماری لثه و پوسیدگی دندان ناشی از کشیدن مواد («دهان مت»)
- بیخوابی
- افسردگی پس از کاهش اثر ماده
مواد کلاب
مواد کلاب معمولاً در کلابها، کنسرتها و مهمانیها استفاده میشوند. نمونهها شامل MDMA (اکستازی یا مولی) و اسید گاما-هیدروکسیبوتیریک (GHB) است. نمونههای دیگر شامل کتامین و فلونیترازپام یا روهیپنول (که خارج از آمریکا استفاده میشود و به roofie معروف است) هستند. این مواد همگی در یک دسته قرار نمیگیرند، اما اثرات و خطرات مشابهی دارند، از جمله آسیبهای بلندمدت.
از آنجا که GHB و فلونیترازپام میتوانند باعث خوابآلودگی، شل شدن عضلات، گیجی و از دست دادن حافظه شوند، خطر سوءرفتار یا آزار جنسی با مصرف این مواد افزایش مییابد.
علائم مصرف مواد کلاب شامل:
- توهم
- پارانویا
- گشاد شدن مردمکها
- لرز و تعریق
- لرزشهای غیرارادی
- تغییرات رفتاری
- گرفتگی عضلات و دندانقروچه
- شل شدن عضلات، عدم هماهنگی یا مشکل در حرکت
- کاهش مهار رفتاری
- افزایش یا تغییر در حس بینایی، شنوایی و چشایی
- قضاوت ضعیف
- مشکلات حافظه یا از دست دادن حافظه
- کاهش سطح هوشیاری
- افزایش یا کاهش ضربان قلب و فشار خون
توهمزاها
مصرف مواد توهمزا میتواند بسته به نوع ماده علائم متفاوتی ایجاد کند. شایعترین توهمزاها LSD و PCP هستند.
مصرف LSD ممکن است باعث شود:
- توهم
- کاهش شدید درک واقعیت (مثلاً شنیدن رنگها)
- رفتارهای تکانشی
- تغییرات سریع هیجانی
- تغییرات دائمی در درک ذهنی
- افزایش ضربان قلب و فشار خون
- لرزش
- فلشبک (بازگشت تجربه توهم حتی سالها بعد)
مصرف PCP ممکن است باعث شود:
- احساس جدا شدن از بدن و محیط
- توهم
- مشکلات هماهنگی و حرکت
- رفتار تهاجمی و احتمالاً خشونتآمیز
- حرکات غیرارادی چشم
- کاهش احساس درد
- افزایش فشار خون و ضربان قلب
- مشکلات تفکر و حافظه
- مشکل در صحبت کردن
- قضاوت ضعیف
- عدم تحمل صداهای بلند
- گاهی تشنج یا کما
مواد استنشاقی
علائم مصرف مواد استنشاقی بسته به ماده متفاوت است. مواد رایج شامل چسب، تینر رنگ، لاک غلطگیر، ماژیک، بنزین، مواد شوینده و اسپریهای خانگی هستند. به دلیل ماهیت سمی این مواد، مصرفکنندگان ممکن است دچار آسیب مغزی یا مرگ ناگهانی شوند.
علائم مصرف شامل:
- داشتن ماده استنشاقی بدون دلیل منطقی
- هیجان کوتاهمدت و شادی
- رفتار شبیه مستی
- کاهش کنترل تکانهها
- رفتار پرخاشگرانه
- سرگیجه
- تهوع یا استفراغ
- حرکات غیرارادی چشم
- گفتار نامفهوم، حرکات کند و عدم هماهنگی
- ضربان قلب نامنظم
- لرزش
- بوی ماندگار ماده
- بثورات پوستی اطراف بینی و دهان
مسکنهای اوپیوئیدی
اوپیوئیدها داروهای مخدر و ضد درد هستند که از تریاک بهدست میآیند یا بهصورت مصنوعی ساخته میشوند. این گروه شامل هروئین، مورفین، کدئین، متادون، فنتانیل و اکسیکدون است.
اعتیاد به داروهای مسکن اوپیوئیدی که گاهی «همهگیری اوپیوئید» نامیده میشود، در ایالات متحده به سطح نگرانکنندهای رسیده است. برخی افراد ممکن است در طول درمان به جایگزینی دارویی کوتاهمدت یا بلندمدت تحت نظر پزشک نیاز داشته باشند.
علائم مصرف و وابستگی شامل:
- احساس بالا بودن
- کاهش احساس درد
- بیقراری، خوابآلودگی یا تسکین شدید
- گفتار نامفهوم
- مشکلات توجه و حافظه
- تنگ شدن مردمکها
- بیتوجهی به محیط اطراف
- مشکلات هماهنگی
- افسردگی
- گیجی
- یبوست
- آبریزش یا زخم بینی (در مصرف از راه بینی)
- آثار سوزن (در مصرف تزریقی)
درباره تریاک
در زمینه مصرف مواد مخدر، تریاک یکی از مواد مخدر رایج در ایران است که معمولاً از آن بهعنوان مادهای که وابستگی شدیدی ایجاد میکند یاد میشود. تریاک میتواند اثرات کوتاهمدت و بلندمدت زیادی بر جسم و روان فرد بگذارد. در برخی مناطق، مصرف تریاک بهطور سنتی و فرهنگی رایج است و به همین دلیل افراد زیادی از خطرات آن بیخبر هستند. مصرف تریاک میتواند به وابستگی جسمی و روانی شدید منجر شود و با گذشت زمان، فرد برای تجربه همان اثرات اولیه، نیاز به مصرف بیشتر و مداوم آن پیدا میکند. قطع مصرف تریاک نیز معمولاً باعث علائم ترک شدیدی مانند لرزش، اضطراب و دردهای جسمی میشود که نیاز به درمانهای خاص و پشتیبانی دارند.
مصرف تریاک ممکن است علائمی مشابه با سایر مواد مخدر داشته باشد، از جمله احساس سرخوشی، کاهش درد، تغییرات در رفتار و مشکلات حافظه. مصرف بلندمدت تریاک به تدریج به کاهش هماهنگی حرکتی، مشکلات تنفسی، نوسانات خلقی، و مشکلات جدی در خواب منجر میشود. بهویژه زمانی که مصرف تریاک همراه با دیگر مواد باشد، میتواند خطرات جدیتری ایجاد کند.
این نکته بسیار مهم است که مصرف هر نوع ماده مخدر، از جمله تریاک، میتواند به وابستگی و مشکلات بزرگتر منتهی شود و شناسایی علائم اعتیاد و مسمومیت در مراحل اولیه، کلید کمک به فرد برای دریافت درمان مؤثر است.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم
اگر مصرف مواد شما از کنترل خارج شده یا باعث مشکلات شده است، کمک بگیرید. هرچه زودتر اقدام کنید، شانس بهبودی بلندمدت بیشتر است. با ارائهدهنده خدمات سلامت یا متخصص سلامت روان مانند پزشک متخصص اعتیاد یا مشاور مجاز الکل و مواد صحبت کنید.
در موارد زیر وقت ملاقات بگیرید اگر:
- نمیتوانید مصرف ماده را متوقف کنید
- با وجود آسیبها به مصرف ادامه میدهید
- مصرف ماده باعث رفتارهای ناایمن شده است
- فکر میکنید دچار علائم ترک شدهاید
اگر آماده مراجعه به متخصص نیستید، خطوط تلفنی کمک میتوانند نقطه شروع مناسبی باشند.
چه زمانی باید کمک اورژانسی گرفت
در صورت مصرف ماده و وجود شرایط زیر فوراً کمک اورژانسی بگیرید:
- احتمال مصرف بیشازحد
- تغییر سطح هوشیاری
- مشکل تنفسی
- تشنج
- علائم حمله قلبی
- هر واکنش جسمی یا روانی نگرانکننده دیگر
مداخله در مصرف مواد
افرادی که با اعتیاد دستوپنجه نرم میکنند معمولاً مشکل خود را انکار میکنند و برای درمان تردید دارند. مداخله فرصتی ساختارمند برای ایجاد تغییر پیش از وخیمتر شدن اوضاع فراهم میکند.
مداخله باید با برنامهریزی دقیق و با مشورت متخصص انجام شود و شامل گفتوگویی صریح و صمیمانه درباره پیامدهای اعتیاد و درخواست پذیرش درمان است.
علل اختلال مصرف مواد
مانند بسیاری از اختلالات سلامت روان، عوامل متعددی در بروز اعتیاد نقش دارند:
- محیط: باورها، نگرشهای خانواده و قرار گرفتن در معرض گروه همسالان مصرفکننده
- ژنتیک: ویژگیهای ارثی که میتوانند سرعت پیشرفت اعتیاد را تغییر دهند
تغییرات مغزی
اعتیاد جسمی زمانی رخ میدهد که مصرف مکرر ماده، سیستم لذت مغز را تغییر دهد. این تغییرات ممکن است مدتها پس از قطع مصرف باقی بمانند.
عوامل خطر
- سابقه خانوادگی اعتیاد
- اختلالات سلامت روان
- فشار همسالان
- نبود حمایت خانوادگی
- شروع مصرف در سنین پایین
- مصرف مواد بسیار اعتیادآور
عوارض مصرف مواد
مصرف مواد میتواند پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت جدی داشته باشد، از جمله:
- رفتارهای روانپریشانه، تشنج یا مرگ ناشی از مصرف بیشازحد
- افزایش خطر مرگ با ترکیب مواد و الکل
- نارسایی کبد، کلیه یا قلب
- آسیب مغزی یا مرگ ناگهانی ناشی از مواد استنشاقی
سایر عوارض تغییردهنده زندگی
- ابتلا به بیماریهای عفونی
- مشکلات جسمی و روانی
- تصادفات
- خودکشی
- مشکلات خانوادگی
- افت عملکرد شغلی
- مشکلات تحصیلی
- مسائل قانونی
- مشکلات مالی
پیشگیری از مصرف مواد
بهترین راه پیشگیری از اعتیاد، مصرف نکردن ماده است. در صورت تجویز داروهای اعتیادآور، دقیقاً طبق دستور مصرف کنید.
پیشگیری در کودکان و نوجوانان
- گفتوگو درباره خطرات
- گوش دادن و حمایت
- الگوی مناسب بودن
- تقویت پیوند خانوادگی
پیشگیری از عود
- پایبندی به برنامه درمانی
- اجتناب از موقعیتهای پرخطر
- دریافت کمک فوری در صورت بازگشت به مصرف
جمعبندی
اعتیاد به مواد مخدر یک بیماری پیچیده است که تأثیرات زیادی بر جسم و روان فرد میگذارد. این اختلال بهطور معمول از مصرف تفریحی مواد آغاز میشود و با گذشت زمان، فرد قادر به کنترل مصرف خود نیست و به آن وابسته میشود. اعتیاد به مواد میتواند مشکلات زیادی ایجاد کند، از جمله افت عملکرد شغلی، روابط خانوادگی مختل، مشکلات قانونی و حتی آسیبهای جسمی و روانی. عواملی همچون ژنتیک، محیط اجتماعی، تغییرات مغزی و مشکلات روانی میتوانند نقش مهمی در بروز این اختلال ایفا کنند. بهطور خوشبینانه، درمان اعتیاد ممکن است با استفاده از رواندرمانی، دارودرمانی و پشتیبانی گروهی موثر باشد. تشخیص به موقع و دریافت درمان مناسب میتواند به فرد کمک کند تا از چرخه اعتیاد خارج شود و به زندگی سالمتری بازگردد.
